Podcast: Björn Halldórsson
IAC
Góðan daginn allir, við erum Íslendingafélagið í Chicago og í dag ég er með Jenna Sciuto og Björn Halldórsson. Mig langar að kynna Jenna. Jenna er með doktorsgráðu í ensku frá Northeastern-háskólanum. Hún er prófessor í ensku við Massachusetts College of the Liberal Arts sem sérhæfir sig í íslenskum, suðurríkja- og karabískum bókmenntum. Hún hefur skrifað Intersecting worlds sem fjallar um rithöfunda frá Suður-ríkjum og Norðurlöndunum.
Jenna velkomin. Langar þig að kynna þig?
Jenna
Já, það er gaman að vera hér. Við ræðum við Björn Halldórsson í dag. Hann er höfundur og þýðandi sem býr í Reykjavík á Íslandi.
Hann hefur birt smásögur í bókmenntatímaritum á Íslandi og í Bretlandi, auk smásagnasafnsins Smáglæpir og skáldsögunnar Stol. Hann vann til Nýræktarstyrks Miðstöðvar íslenskra bókmennta árið 2016 fyrir Smáglæpi. Smásögur hans hafa einnig birst í þýðingum á ensku, þýsku, ítölsku og hebresku.
IAC
Já, mig langaði að segja: Björn, vertu velkominn. Og þú ert með nýja bók sem er að koma út, ekki satt?
Björn
Já, og ég var bara í dag að fá sýniseintakið af henni.
IAC
Já, ó, frábært.
IAC
En þetta er Ókunnugt fólk, ekki satt?
Björn
Þetta er Ókunnugt fólk, hún er óútkomin, já. Og hérna, kemur út 17. september.
IAC
Já, til hamingju!
Björn
Það er bara sýniseintakið, sample copy.
IAC
Já.
Björn
Fyrir nýja skáldsögu
IAC
Já, mig langaði að spyrja þig: Hvernig er ritunarferlið þitt? Á hvaða tungumáli eða tungumálum skrifar þú?
Björn
Ég byrjaði að skrifa á ensku. Típískt. Heyrirðu þetta?
IAC
Nei.
Björn
Það er einhver að bora uppi. Ég byrjaði að skrifa á ensku og það var af því að ég var í ritlistarnámi. Allt mitt háskólanám er erlendis. Ég var í háskólanum í University of East Anglia í Norwich, þar sem ég lærði enskar og amerískar bókmenntir og þar tók ég eitthvað af ritlist, og síðan í University of Glasgow þar sem ég tók MFA-gráðu í ritlist, og, þannig að ég var að byrjaði svolítið að skrifa þar, og það var að hluta til líka því að það var einhvern veginn, ég átti aðeins erfitt með að skrifa á íslensku af því að mig skorti ákveðið sjálfstraust, held ég, sem höfundur, sem er kannski bara að það var, þú veist, það er svo mikil áhersla á íslensku og íslenska tungumálið að stundum upplifði maður að það, sérstaklega þegar maður var yngri og var að byrja að skrifa, það var alltaf bara verið að segja manni að íslenskan manns væri ekki nógu fín, sem er kannski svolítið fyndið því að það er kannski eitthvað sem þið kannist við að fá að heyra.
Og maður myndi halda að slíkt ætti ekki við um einhvern sem er, þú veist, er alinn upp og altalandi á íslensku, en það var alltaf, það var alltaf þessar áherslur á að það væri einhver svona rétt og fullkomin íslenska þarna úti sem að maður væri að reyna að nálgast, sem er náttúrulega mjög heimskulegt, ef þú skoðar bara bækurnar hans Laxness, sem eru uppfullar af svona leik og undarlegri stafsetningu.
Þannig að fyrir mér var enskan, varð einhver svona leikrými, svæði þar sem ég gat gert mistök í friði og án þess að neinn væri að skamma mig. Og svo, en svo kom að því að það svona, þetta örugga rými sem ég hafði, það var orðið bara svolítið þröngt og það skorti einhverja svona viðspyrnu eða áhættu, og þá fór ég að skrifa aftur á íslensku og svona koma mér út úr svona comfort zone-inu sem ég var búinn að koma mér upp.
IAC
Hvaðan koma bókahugmyndirnar þínar?
Björn
Bókahugmyndirnar, það er held ég erfitt að segja. Það er alltaf svo langt ferli en hjá mér er það svolítið mikið að það er svona eitthvað í heiminum sem ég á bara svona erfitt með að skilja eða ná utan um.
Ég hugsa alltaf um Flannery O’Connor sem talaði um að smásögur væru leið til að spyrja spurninga og eina leiðin til að finna svarið væri að lesa smásöguna. Það væri ekki að svara á einn annan máta, þær væru svar við einhverri spurningu.
Og hjá mér er það svolítið þannig. Þannig að oftast er það bara eitthvað sem ég, eitthvað í samskiptum eða samfélaginu eða við annað fólk sem ég bara svona stari á og ég bara get ekki náð utan um og náð skilja og þá enda ég á að kafa ofan í það.
Það er kannski svona grunnurinn en svo er náttúrulega alls konar sem hleðst utan á það. Það eru aðstæður og persónur og það kemur alltaf að því að þú þarft plott líka sem, þó að þú reynir að komast upp með að vera bara í stílnum og fagurfræðinni og tungutakinu og búa til fallegar setningar þá á endanum kemur alltaf plott. Það verður eitthvað að gerast.
IAC
Finnst þér betra að skrifa smásögur eða skáldsögur?
Björn
Sko, ég var alltaf rosalega hallur undir smásögurnar. Mér fannst það svona að ég gæti unnið þær í einu, á einu bragði, í rauninni. Þær voru svona mjög kvöss leið til að takast á við eitthvað og svona áleitin.
En síðan eftir að ég fór að skrifa skáldsögur þá finn ég alveg að það er svona erfitt að taka skrefið til baka af því að það er einhvern veginn, ég finn tengslin þar á milli og það er einhvern veginn, skáldsaga er leið til að taka þér miklu svona stærra svæði og lengra rými til að virkilega sitja í einhverju.
Já. Og þú veist, ég er ennþá, það koma smásögur, þær koma stundum til mín en það er meira að þær kannski falla til þegar ég er að skrifa skáldsögu og það er einhver svona angi sem ég finnst ég verða að elta uppi og láta á reyna og hann endar kannski í smásögu.
En ég er farinn að kunna að meta svolítið að vera inni í skáldsögu og þurfa einhvern veginn að láta skáldsöguna ganga upp sem eina heild, sem er svo sem alveg nákvæmlega sama og þú þarft yfirleitt að gera með smásögu.
Það sem er svo gaman við þær eru að þær mynda eina svona heild sem þarf einhvern veginn að hanga saman. En það sem er kannski best við smásögur, og kannski sem ég sakna, en ég reyndar held að ég takist á við skáldsögur á svipaðan máta, er að þú getur hent smásögum án þess að finnast heimurinn vera að enda.
Þannig að þú þarft kannski ekki að vera svo svona precious með þær. Þú getur bara svona, þú getur saxað þær og átt við þær. En það getur verið erfitt að henda heilli skáldsögu, sem betur fer hef ég ekki þurft að gera það ennþá, þótt ég hafi vissulega hent mörgum, mörgum köflum í gegnum tíðina.
Þannig að þær eru svona, og út af þessu þá verða þær svolítið kvassar. Þú getur svona, hvert einasta, hver einasti hluti í smásögunni er einhvern veginn, á rétt á sér á máta sem, þú veist, kannski er hægt að spyrja sig með heila skáldsögu hvort það sé það sama þar. Ef það meikar sens.
IAC
Já, já, ég skil.
Jenna
Ja, áhugavert. En þú ert með nýja bók að koma út. Svo spennandi! Geturðu rætt við okkur aðeins meira um hana?
Björn
Já, ég get það. Ég var að fá kynningareintakið eins og ég sagði, sem ég er með hérna. Og bókin kemur út 17. september, næstkomandi. Hún heitir Ókunnugt fólk og ég held að enski titillinn á henni er Persons Unknown. En Ókunnugt fólk, náttúrulega, á íslensku þýðir í rauninni bara Strangers, eins og þýndir segja það á ensku, þannig séð.
Þetta er fjölskyldusaga. Það eru eldri foreldrar og tvö uppkomin börn þeirra og bara svona millistéttarfólk í Reykjavík.
En bókin er með fimm sögumönnum innan sömu fjölskyldunnar og þau eru einhvern veginn, þau deila öll þessari löngun til að tengjast hvort öðru og að finna fyrir hvort öðru. En í gegnum sorgina eru þau búin að byggja upp múra og einangra sig alveg af.
Og það kemur út af því að ein af aðalsögupersónum, sem er elsti bróðirinn, hann framdi sjálfsmorð fyrir 20 árum og bara fjölskyldan, hún einhvern veginn svona splundraðist eftir það. Eða hún splundraðist ekki, þau héngu alltaf saman, en sársaukinn var svo mikill að þau bara svona lokuðu á það í sameiningu, tókst aldrei að takast á við það.
Þannig að þau eru föst í sorgarferlinu og það hefur gert það að verkum að þau geta einhvern veginn ekki, þótt þau séu svona eins og íslenskar fjölskyldur eru, þau eru alltaf einhvern veginn utan í hvort öðru alla daga, alls staðar, þá eru þau samt alltaf í vörn og alltaf einhvern veginn að passa sig að gefa ekki of mikið af sér, gefa ekki færi á sér, láta ekki skína í þörfina sína fyrir hvort annað.
Þau eru svona bara í viðjum sársaukans og tekst einhvern veginn ekki, og eiga öll erfitt með að taka hann í fangið. Þannig að þau eru með svona ólíkar leiðir til að flýja hann.
Og svo er sem sagt einn af þessum fimm sögumönnum, er draugur elsta bróðursins sem hangir bara í fjörunni í Skerjafirði og bíður eftir að einhvern veginn sleppa úr, að þau einhvern veginn geti sleppt takinu á honum og haldið áfram.
Hann er svona hálfgerð táknmynd fyrir þennan sársauka sem þau bara komast ekki í gegnum, sem þau geta ekki einhvern veginn horfst í augu við og eru bara alltaf á flótta undan.
Og meðan bíður hann bara í fjörunni, og er bara, er að bíða eftir að annaðhvort þau fyrirgefi honum eða þau gleymi honum, því það virðist vera eina leiðin fyrir hann að fá að hverfa og halda áfram. Já, og hann er svona metal-haus úr Breiðholtinu.
Jenna
Já. Ég hlakka til. Þessi nýja bók verður þýdd á ensku, ekki satt?
Björn
Það fer náttúrulega bara eftir því hvort að það myndast einhverjir útgáfumöguleikar. Larissa Kaiser, sem hefur þýtt slatta af smásögum eftir mig úr fyrstu bókinni minni, sem var smásagnasafn, hún er búin að þýða fyrstu fimm kaflana og þeir fara í svona möppu með alls konar einhverju, fallegri mynd af mér og af kápunni og einhverri gagnrýni og svona synopsis um bókina.
Og það verður náttúrulega sent út og hver veit, kannski bítur einhver útgáfa út í heimi og hefur áhuga á að gefa hana út á ensku.
En það er samt, maður hefur takmarkaða stjórn á því. Það er náttúrulega sérstaklega, að komast í þýðingu á ensku er alveg sérstaklega erfitt. Það er yfirleitt svona síðasta tungumálið sem íslenskar bækur eru þýddar á.
Það eru oft búið að gefa þær út á þýsku og ítölsku og frönsku og á Spáni og jafnvel Kína eða Tyrklandi eða eitthvað áður en þær koma út á ensku. Þannig að við förum svona krókaleið yfir í hina ensku tungu.
En Larissa er mjög áhugasöm um bókina og jákvæð. Hún búin að lesa hana alla og ætlar að fylgja henni eftir og ég er líka með góða eftirfylgni frá Reykjavík Literary Agency, sem er umboðsskrifstofan mín.
Þannig að við sjáum til hvað kemur út úr því. Og svo leiðis. En akkúrat núna er maður bara að einbeita sér að því að fylgja henni úr hlaði hérna heima, til lesendanna hér. Svo sér maður til hvað kemur.
Jenna
Já, Larissa er frábær. Ég er að lesa Merking [eftir Fríðu Ísberg og Larissa þýddi] núna á ensku.
Björn
Já, ég væri forvitinn að lesa hana á ensku og sjá svona, af því að mjög margt í þeim texta sem hefur örugglega verið mikil áskorun fyrir hana að finna leiðir til að sýna, draga fram þau blæbrigði sem Fríða notar á ensku. Þannig að ég er forvitinn að lesa hana á ensku en ég veit ekki hvenær ég mun hafa tíma.
IAC
En núna langar mig að breyta umræðuefninu aðeins og einbeita okkur að okkur sem tungumálanemendum. Við erum að læra íslensku og gætirðu sagt okkur hvernig bækur hjálpa fólki að læra tungumál?
Björn
Það er erfitt að segja. Ég get allavega miðlað því að ég lærði ensku mjög ungur og eins og margir Íslendingar lærði ég ensku mjög, að miklu leyti af því að horfa á sjónvarp, upp að einhverju marki, en svo lærði ég hana líka einfaldlega, áður en ég fór að læra hana í skóla af því að pabbi minn var alltaf að segja mér alla helstu brandarana úr The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy eftir Douglas Adams.
Og hann fór með svona helstu brandarana þaðan og var alltaf að segja mér, þú veist, var búinn að segja mér nokkurn veginn allt plottið og var alltaf svona, þú veist, einhvern veginn að djóka með hana og svo bara lét hann mig hafa hana og sagði: „Þú getur alveg lesið þetta.“
Og það er náttúrulega merkilegt að það var svona fyrsta bókin sem ég las á ensku, því ég var ekki endilega með, sko, nógu mikla kunnáttu til að skilja allt. Ég hef verið svona, þú veist, frekar ungur, held ég, man nú ekki hvað ég var gamall, en Hitchhiker’s Guide er náttúrulega bara uppfull af einhverjum bullorðum sem Douglas Adams bara bjó til.
Og þannig að það er, þannig að ég lærði einhvern veginn þannig að lesa ensku sem var, sko, lesa og ekki endilega hanga í hverju einasta orði og það sem þú skilur ekki, heldur ná bara svona samhenginu, ná stóru myndinni.
Ekki bara, ekki stoppa í hvert sinn sem þú rekst á eitthvað, af því að þú skilur kannski að hluta til, af því að frásögnin og gleðin, sko, drífur þig áfram.
Og þetta er svona mjög sérstök tegund af lestri. Þetta er eitthvað sem ég uppgötvaði fyrir nokkrum árum þegar ég drattaðist loksins til þess að fara að þjálfa aftur upp svona vöðvann minn við að lesa skandinavískar bækur.
Ég fór að lesa bækur á norsku og dönsku og svona, og þá rifjaðist upp fyrir mér þessi tilfinning, þessi svona mikla einbeiting við að lesa bók sem er á tungumáli sem þú skilur ekki alveg 100%.
Það er alls ekki passífur lestur. Það er ekki eins og að vera með einhverja rómansbók upp í sófa — tek fram að ég er mikill aðdáandi þess að vera með rómansbók upp í sófa — heldur er það að þú þarft að einbeita þér en að sama skapi ertu ekki að hanga í hverri setningu, hverju orði.
Þú veist, þú ert að finna flæðið, þú veist, að halda áfram. Það er eitthvað sem svona dregur þig áfram.
Ég átti alltaf auðveldara með að læra tungumál ef að það var einhvern veginn, ef einhver saga hékk á spýtunni. Ég gat aldrei lært neitt tungumál inni í skólastofunni með, þar sem var verið að beygja sagnir eða að gera eitthvað svoleiðis, sko.
Og ef þú myndir biðja mig um að beygja sagnir á íslensku þá væri ég örugglega ekki með sérlega góð svör fyrir ykkur heldur.
IAC
Gætirðu sagt okkur hvaða bók þú mælir með fyrir fólk sem er að læra íslensku?
Björn
Sko, ég hef heyrt marga tala um Mýrina [Jar City] og Arnald Indriðason, sem er einfaldlega af því að hann náttúrulega kemur, það eru svolítil svona Hemingway-blæti í honum eins og mörgum svona köllum af hans kynslóð.
Það eru svona, þótt að þetta séu krimmar þá eru þetta svona stuttar, einfaldar setningar einhvern veginn. Þannig ég veit um suma sem hafa einhvern veginn svona þrælað sér í gegnum hana.
Og það er líka ákveðinn kostur að vera í hérna, hvað kallar maður, í svona genre-bókmenntum af því að, þú veist, formúlan er að vissu leyti kunnugleg þannig að þú ert á svona kunnuglegu svæði einhvern veginn. Það getur svona hjálpað þér, og tungutakið svona er auðvelt.
Ég myndi líka bara, af því að maður á alltaf að reyna að standa með sjálfum sér, þá ætla ég bara líka að mæla með fyrstu bókinni minni, Smáglæpum, sem er smásagnasafn.
Ástæðan fyrir því er, kannski númer eitt, er það að þegar ég var að skrifa hana var ég undir rosalegum áhrifum frá Raymond Carver og textinn bara ber þess merki.
Raymond Carver var fyrsti, kannski, höfundurinn sem ég las sem, þegar ég var mjög ungur, þegar ég var unglingur, höfundurinn sem lét mér líða eins og ég gæti skrifað. Það var fullt af höfundum sem ég las og dáðist að og fannst stórkostlegir, en að lesa smásögurnar hans Raymond Carver, sem voru einhvern veginn bara um venjulegt fólk sem var einhvern veginn með bara sínar byrðar á bakinu og, þú veist, það gerðist kannski ekkert stórkostlegt, það var í fyrsta sinn sem ég las eitthvað og hugsaði, þú veist, kannski get ég gert þetta.
Þannig að það eru mjög mikil blæbrigði af Carver í þessum sögum flestum og hann náttúrulega var svakalegur minimalisti og ég held að setningarnar sérstaklega í þeirri bók beri þess merki.
Ég er nú farinn að leyfa mér að vera aðeins svona skrautlegri í seinni tíð, en ég man eftir því að eitt besta hrós sem ég hef fengið, það var gamall blaðamaður sem ég var að vinna með, deildi skrifstofu með. Hann sagði við mig hérna, því á þessum tíma voru alls konar bækur að koma út og svona mikið af ljóðum og bækurnar hans Jóns Kalman og svona. Og hann sagði við mig: „Þú ert ekkert svona fyrir það að skrifa fallegar setningar.“
Sem mér fannst æðislegt og kunni að meta.
Þannig að ég ætla bara að mæla með henni. Af hverju ekki.
Jenna
Já, takk. Það er gagnlegt. Og bónusspurning fyrir aðra tungumálanörda mína: Hvernig gekk að vinna við veforðabók milli íslensku og ensku hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum? Hvernig var það?
Björn
Besta gigg sem ég hef fengið. Svo sem allir höfundar, en íslenskir höfundar kannski sérstaklega, við þurfum alltaf að vera í vinnu einhvers staðar.
Þú veist, akkúrat núna var ég að klára vaktina mína í Bóksölu stúdenta, sem er háskólabókabúðin hérna, þar sem ég var bara að gera latte og eitthvað og ég vinn þar eftir hádegi núna.
Og ég skrifa bara á morgnana. Ég hef alltaf eiginlega bara getað skrifað á morgnana, þannig að það virkar bara ágætlega fyrir mig, og svo fer ég bara að vinna einhvers staðar eftir hádegi, og það eru flestir sem þurfa að gera það svoleiðis.
En þessi ár sem ég var að vinna í beforðabókinni hjá Árnastofnun, það var alveg stórklostlegt af því að þetta er, við vorum bara að skrifa svona orðabókaflettur, bara lemmur, og það kom einhvern veginn í ljós að þetta var allt annað, þetta var eins og svona skiptum heilahvol fyrir og eftir hádegi.
Þannig á morgnana var ég að skrifa textann minn og sat yfir honum og var að reyna að búa til einhver vandamál og svona flækja hlutina og finna einhver… Það er einhvern veginn eina leiðin til þess að skrifa er að búa til vandamál sem þú síðan smám saman leysir eftir því sem líður á bókina.
Og svo, um eftirmiðdaginn, þegar ég fór að skrifa þessar flettur, þá var það meira bara svona eins og að gera Sudoku eða eitthvað svona orðabókaleiki. Það var miklu meiri svona leikur og skemmtilegheit.
En þetta leiddi okkur oft í alveg stórkostlegar svona vandamál og pælingar, sko.
Ég vann mjög náið með Max Naylor, íslenskukennara, sem hefur verið að kenna í Nordkurs og fleiri. Við erum góðir vinir og við vorum oft að hjálpast að, héldum fundi með Halldóru Jónsdóttur og Þórdísi Úlfars, sem voru ritstjóri og verkefnastjóri orðabókarinnar.
Og við þurftum oft að halda stórkostlega fundi þar sem við vorum að ræða ýmis vandamál sem komu upp, stundum að tala um eins og golfpeysa, hvað það væri, sem er, ég held að sé einhver svona cardigan frá áttunda áratugnum.
Og sumt var bara svona smáatriði. Ég mana að einhvern tímann vorum við að debata hvort að maður skyti upp á bak eða drullaði upp á bak, sem er hérna, við getum flett því upp.
En svo var líka svona mjög, stundum eitthvað stórkostlegt við íslenskuna sem kom í ljós. Ég man eins og að Max var alveg vitstola yfir hvernig Íslendingar nota orðið „frágangur“, sem gæti annað hvort verið einhvern veginn hvernig þú útbýrð ritgerð sem þú leggur fyrir tíma eða önnur skrif, eða hvernig þú skilar að sumarbústað, þú veist.
Þannig að það var svona ýmis vandamál sem komu í ljós einhvern veginn.
En þetta var bara dásamlegt og dásamlegt fólk og ég er mjög stoltur af orðabókinni og finnst gaman að fólk sé að nota hana. Og ég held að hún beri þess merki líka að hún er búin til af manneskjum. Hún er svolítið svona öðruvísi, hún er að fanga tungumálið eins og það stendur núna. Það var í rauninni eitt af markmiðum okkar.
Jenna
Það hljómar mjög skemmtilega.
IAC
Mig langar að segja takk fyrir þáttinn í dag. Hvar geta hlustendur fundið bækurnar þínar? Ertu á netinu?
Björn
Ég held að mitt eina, mitt stærsta markmið sem rithöfundur er að einn daginn langar mig að verða nógu frægur rithöfundur til að ég þurfi ekki að vera á samfélagsmiðlum, en það hefur ekki gerst ennþá.
Þannig að ég er á Facebook, ég er á Instagram sem hérna bjornhalldórssonwriter, og bara Facebook sem Björn Halldórsson, og ég er með meira að segja Substack líka.
En Substackið er reyndar aðallega bara staður þar sem ég svona byrjaði að henda inn blogginu mínu sem að ég held úti á bara bjornhalldorsson.com, sem er bara heimasíðan mín.
Og það er bara af því að heimasíður eru svo dásamlega, þú veist, ég elska kassettur og kassettutæki af því að það er svona hálf svona dáinn miðill, og svona persónulegar heimasíður eru það eiginlega líka, þannig að þess vegna held ég mjög mikið upp á þær líka.
Þannig að ég er með eina svoleiðis, þannig að þú getur líka skoðað bjornhalldorsson.com.
Bækurnar sjálfar geturðu náttúrulega bara fengið í flestum íslenskum bókabúðum, í Forlaginu eða Bóksölu stúdenta eða Eymundsson eða hvar sem er.
IAC – lok
Ég er svona að reyna að finna út úr því hvað ég á að segja í lokin… Ég er búin að gefa mér alveg helling til að klippa út. Jæja, Björn, mig langar bara að segja takk fyrir að koma til okkar í dag. Við erum Íslendingafélagið í Chicago og…